![\"\"](\"https:\/\/okopilicy.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/332851527_547433580861815_7201277130993083689_n-scaled.jpg\")
<\/a><\/p>\nFot. Wies\u0142aw Domaga\u0142a – Ruiny zamku, stan obecny<\/td>\n<\/tr>\n
Wiele razy Przedb\u00f3rz ucierpia\u0142 wskutek po\u017car\u00f3w i wojen, po kt\u00f3rych nie wr\u00f3ci\u0142 ju\u017c do dawnej \u015bwietno\u015bci. Wraz z miastem zniszczone zosta\u0142y jego zabytki, z kt\u00f3rych do dzi\u015b niewiele przetrwa\u0142o. Takim najciekawszym zabytkiem na pewno by\u0142by zamek, gdyby istnia\u0142.<\/p>\n
Pierwsza powsta\u0142a w Przedborzu budowla kr\u00f3lewska, kt\u00f3r\u0105 potwierdzaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a historyczne, zwi\u0105zana jest z kr\u00f3lem Kazimierzem Wielkim. Nim powsta\u0142 zamek murowany, by\u0107 mo\u017ce istnia\u0142o tu jakie\u015b inne, zapewne drewniane, miejsce obronne. Wielu autor\u00f3w publikacji dotycz\u0105cych Przedborza stawia tak\u0105 tez\u0119, ale nie potwierdzaj\u0105 tego \u017cadne ze znanych dotychczas dokument\u00f3w. W wyniku podzia\u0142u Polski na dzielnice testamentem Boles\u0142awa Krzywoustego z 1138 roku Pilica sta\u0142a si\u0119 rzek\u0105 graniczn\u0105 mi\u0119dzy dzielnicami i ksi\u0119stwami. Na Pilicy w Przedborzu przebiega\u0142a tak\u017ce granica pomi\u0119dzy ziemi\u0105 sieradzk\u0105 i sandomiersk\u0105 i istnia\u0142a tutaj przeprawa, co mo\u017ce przemawia\u0107 za istnieniem w Przedborzu jakiej\u015b warowni strzeg\u0105cej tej przeprawy. W Przedborzu odbywa\u0142y si\u0119 wiece rycerstwa. Pierwszy z nich mia\u0142 miejsce 9 lipca 1239 roku, a drugi w grudniu 1260 roku. Nie mamy \u017cadnej informacji o obiekcie, w kt\u00f3rym te zjazdy si\u0119 odbywa\u0142y, ale Feliks Kiryk w swojej ksi\u0105\u017cce \u201eUrbanizacja Ma\u0142opolski. Wojew\u00f3dztwo sandomierskie XIII-XVI wiek\u201d uwa\u017ca, \u017ce fakt ten sugeruje istnienie dworu ksi\u0105\u017c\u0119cego i dobrze rozwini\u0119tej osady, a dw\u00f3r ten, b\u0105d\u017a gr\u00f3dek, m\u00f3g\u0142 by\u0107 poprzednikiem zamku kazimierzowskiego. Poza tym musia\u0142 istnie\u0107 jaki\u015b obiekt zapewniaj\u0105cy bezpiecze\u0144stwo tak wa\u017cnym osobom i kt\u00f3ry by pomie\u015bci\u0142 ca\u0142y orszak ksi\u0105\u017c\u0119cy. Kr\u00f3lewski kronikarz Jan z Czarnkowa pisze o wybudowaniu \u201ena nowo\u201d dworu i miasta, a wi\u0119c to tak\u017ce mo\u017ce nam nasuwa\u0107 sugesti\u0119 o wcze\u015bniejszym istnieniu tu jakich\u015b umocnie\u0144.<\/p>\n
<\/p>\n
Zamek czy dw\u00f3r?<\/h1>\n
Pierwsz\u0105 historyczn\u0105 wzmiank\u0119, potwierdzaj\u0105c\u0105 istnienie rezydencji kr\u00f3lewskiej w Przedborzu, znajdujemy w Kronice Jana z Czarnkowa. Kronikarz ten \u017cy\u0142 w latach panowania Kazimierza Wielkiego, podr\u00f3\u017cowa\u0142 cz\u0119sto z kr\u00f3lem i opisa\u0142 r\u00f3wnie\u017c jego pobyt we wrze\u015bniu 1370 roku\u00a0\u201ein curia Przedb\u00f3rz per ipsum oppido et curia de novo fundatis et pulcherrime ac sumptose constructis\u201d<\/em>, czyli\u00a0\u201ena dworze Przedb\u00f3rz, przeze\u0144 na nowo razem z miastem za\u0142o\u017conym, a przepi\u0119knie i zbytkownie urz\u0105dzonym\u201d<\/em>. Kronikarz u\u017cywa tu terminu\u00a0curia<\/em>, podobnie jak Jan D\u0142ugosz, kt\u00f3ry w swoich kronikach tak\u017ce opisuje \u00f3w pobyt kr\u00f3la w Przedborzu. Znaczenie tego s\u0142owa nie jest do ko\u0144ca jasne w \u017ar\u00f3d\u0142ach \u015bredniowiecznych, mog\u0142o to by\u0107 po prostu okre\u015blenie siedziby, chocia\u017c dok\u0142adniejsze znaczenie mo\u017ce nam przybli\u017cy\u0107 kontekst. Poj\u0119cie to wyst\u0119puje obok takich poj\u0119\u0107 jak\u00a0fortalitium<\/em>\u00a0(okre\u015blaj\u0105cego niewielk\u0105 budowl\u0119 posiadaj\u0105c\u0105 cechy obronne) i\u00a0castrum<\/em>\u00a0(oznaczaj\u0105cego zamek, fortec\u0119), ale w literaturze przedmiotu najcz\u0119\u015bciej przyjmuje si\u0119, \u017ce curia to by\u0142 po prostu dw\u00f3r (m\u00f3g\u0142 to by\u0107 dw\u00f3r obronny, ale nie musia\u0142), a wi\u0119c raczej nie by\u0142 to zamek. Charakter zamku obiekt m\u00f3g\u0142 uzyska\u0107 dopiero w XV wieku po przebudowie i otoczeniu go murem przez W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142\u0119. Jednak przy braku sprecyzowania charakteru budowli powszechnie przyj\u0119\u0142o si\u0119 po prostu okre\u015blenie zamek.<\/p>\n Zamek przedborski po\u0142o\u017cony by\u0142 w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci miasta, pomi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Mostow\u0105, Koneck\u0105 i Podzamcze. Trudno odtworzy\u0107 jego wygl\u0105d. W miejscu, gdzie sta\u0142 dzi\u015b s\u0105 zabudowania, a z zamku nie zachowa\u0142o si\u0119 prawie nic. Jedynymi \u017ar\u00f3d\u0142ami, kt\u00f3re dostarczy\u0107 nam mog\u0105 bli\u017cszych informacji na ten temat s\u0105 opisy lustracyjne z XVII i XVIII wieku oraz wyniki bada\u0144 archeologicznych. Badania archeologicznych na terenie Przedborza prowadzone by\u0142y kilkakrotnie, w r\u00f3\u017cnych miejscach, ale badania stricte zwi\u0105zane z zamkiem prowadzone by\u0142y w sierpniu 1991 roku pod kierunkiem Jerzego Augustyniaka z \u0141\u00f3dzkiego Oddzia\u0142u Pa\u0144stwowej S\u0142u\u017cby Ochrony Zabytk\u00f3w na terenie, gdzie kiedy\u015b sta\u0142 zamek.<\/p>\n <\/p>\n W okresie swego istnienia obiekt pe\u0142ni\u0142 r\u00f3\u017cne funkcje. By\u0142 rezydencj\u0105 my\u015bliwsk\u0105 kr\u00f3l\u00f3w, gdy\u017c w okolicznych lasach by\u0142o du\u017co zwierz\u0105t i niekt\u00f3rzy kr\u00f3lowie upodobali sobie te miejsca na polowanie. Prawdopodobnie w ko\u0144cu XV wieku zamek przesta\u0142 by\u0107 rezydencj\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 i przeszed\u0142 w formie dzier\u017cawy, jako niegrodowe starostwo, w r\u0119ce dzier\u017cawc\u00f3w. Starostwo niegrodowe w Przedborzu funkcjonowa\u0142o w okresie od XV do XVIII w. i w\u00f3wczas zamek by\u0142 siedzib\u0105 starosty. W XV wieku na zamku w Przedborzu odbywa\u0142y si\u0119 te\u017c s\u0105dy (Przedb\u00f3rz by\u0142 wtedy siedzib\u0105 s\u0105du pierwszej instancji). Przez Przedb\u00f3rz prowadzi\u0142 ustalony przez W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142\u0119 trakt do Piotrkowa i miasto by\u0142o ostatnim przystankiem dla jad\u0105cych orszak\u00f3w kr\u00f3lewskich na sejm, a wi\u0119c zapewne na zamku zatrzymywa\u0142o si\u0119 kilku r\u00f3\u017cnych kr\u00f3l\u00f3w wraz z ca\u0142ym dworem (udokumentowane jest kilka pobyt\u00f3w w Przedborzu m. in. Kazimierza Jagiello\u0144czyka). Jako ciekawostk\u0119 mo\u017cna doda\u0107, \u017ce w\u015br\u00f3d lokator\u00f3w zamku znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce b\u0142azen kr\u00f3lewski. W tzw. Formularzu Wilanowskim znajdujemy informacj\u0119, \u017ce Miko\u0142aj Twar, b\u0142azen W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y, za lata wiernej s\u0142u\u017cby u boku kr\u00f3la, dosta\u0142 na staro\u015b\u0107 do\u017cywotnie utrzymanie na zamku w Przedborzu, wraz ze s\u0142ug\u0105. Kr\u00f3l zobowi\u0105za\u0142 tak\u017ce burgrabi\u0119 do dostarczania mu sukna na ubranie oraz koni dla niego i jego s\u0142u\u017c\u0105cego. Ale chyba g\u0142\u00f3wn\u0105 funkcj\u0105, do kt\u00f3rej zosta\u0142 wybudowany by\u0142a obrona przeprawy przez Pilic\u0119. \u015awiadczy o tym jego usytuowanie oraz po\u0142o\u017cenie na wzg\u00f3rzu. Dzi\u015b mo\u017ce tego nie wida\u0107, ale w \u015bredniowieczu ukszta\u0142towanie terenu by\u0142o inne. W miejscu dzisiejszej ul. Podzamcze przebiega\u0142 g\u0142\u0119boki par\u00f3w, a w miejscu, gdzie dzi\u015b znajduje si\u0119 ul. Mostowa by\u0142o znaczne obni\u017cenie terenu.<\/p>\n <\/p>\n W literaturze podaje si\u0119 r\u00f3\u017cne lata budowy zamku: po 1340 roku, lata 1350-1360, albo te\u017c w trzeciej \u0107wierci XIV wieku. Pierwszy potwierdzony pobyt Kazimierza Wielkiego w Przedborzu przypada na wrzesie\u0144 roku 1364, byli wraz z kr\u00f3lem kr\u00f3lowa El\u017cbieta oraz ca\u0142y dw\u00f3r kr\u00f3lewski, a wi\u0119c zamek ju\u017c musia\u0142 by\u0107 gotowy do przyj\u0119cia go\u015bci. Kr\u00f3l budowniczy by\u0142 na zamku jeszcze raz w 1370 roku, tak\u017ce we wrze\u015bniu, sk\u0105d wyruszy\u0142 na swoje s\u0142ynne ostatnie polowanie. Cz\u0119stszym go\u015bciem by\u0142 W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o, kt\u00f3ry wed\u0142ug wg „Itinerarium Kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y 1386-1434” odwiedza\u0142 Przedb\u00f3rz 13 razy, kr\u00f3l ten rozbudowa\u0142 zamek.<\/p>\n <\/p>\n Wspomniane wcze\u015bniej badania archeologiczne, prowadzone przez Jerzego Augustyniaka w 1991 roku, mia\u0142y na celu g\u0142\u00f3wnie okre\u015blenie przebiegu mur\u00f3w zamkowych. Prace by\u0142y utrudnione z tego wzgl\u0119du, \u017ce na obszarze, gdzie znajdowa\u0142 si\u0119 zamek, dzi\u015b jest g\u0119sta zabudowa i niemo\u017cliwe by\u0142o zlokalizowanie wykop\u00f3w w dowolnych miejscach. Wykonano 18 wykop\u00f3w o \u0142\u0105cznej powierzchni 153 m. kw., z czego jeden mia\u0142 d\u0142ugo\u015b\u0107 55 m i przecina\u0142 ca\u0142e wzg\u00f3rze zamkowe. Prace te mia\u0142y charakter wycinkowy, dlatego przebieg mur\u00f3w jest przypuszczalny. Opr\u00f3cz fragment\u00f3w fundament\u00f3w odkryto r\u00f3\u017cne przedmioty, fragmenty kafli, szkie\u0142, jednak nie wszystkie zwi\u0105zane by\u0142y z histori\u0105 zamku.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Materia\u0142em budowlanym by\u0142 piaskowiec miejscowego pochodzenia, \u0142\u0105czony zapraw\u0105 wapienn\u0105. W wykopie w okolicach miejsca, w kt\u00f3rym sta\u0142a wie\u017ca znaleziono te\u017c ceg\u0142y, le\u017c\u0105ce luzem, pochodz\u0105ce prawdopodobnie z XIV-wiecznej budowli, ale wszystkie z odkrytych w wykopach fragment\u00f3w mur\u00f3w wykonane by\u0142y z piaskowca. Grubo\u015b\u0107 mur\u00f3w budynku mieszkalnego to 130 cm, \u015bcian wewn\u0119trznych dzia\u0142owych 120-130 cm, mury wie\u017cy mia\u0142y grubo\u015b\u0107 145-150 cm. Wed\u0142ug Augustyniaka dachy budynk\u00f3w pocz\u0105tkowo przykryte by\u0142y dach\u00f3wk\u0105 typu mnich-mniszka, dopiero po przebudowach zast\u0105piono je gontem, o czym mo\u017cemy si\u0119 dowiedzie\u0107 z jednej z XVII-wiecznych lustracji. Posadzki wy\u0142o\u017cone by\u0142y zielon\u0105 glazur\u0105, a potem, na co wskazuje tak\u017ce wspomniana lustracja, pawimentem, czyli drewnian\u0105 posadzk\u0105 dekoracyjn\u0105, mozaik\u0105. Pomieszczenia ogrzewane by\u0142y piecami kaflowymi.<\/p>\n <\/p>\n O pocz\u0105tkach zamku i pierwotnym jego wygl\u0105dzie niewiele mo\u017cemy powiedzie\u0107. Pierwszy dok\u0142adniejszy opis znajdujemy dopiero w lustracji z I po\u0142owy XVII wieku. Na podstawie bada\u0144 archeologicznych ustalono, \u017ce w sk\u0142ad pierwotnego, XIV-wiecznego za\u0142o\u017cenia wchodzi\u0142 budynek mieszkalny, tzw. d\u0142ugi dom, wyst\u0119puj\u0105cy w wielu zamkach kazimierzowskich (np. w Szyd\u0142owie,\u00a0Przyszowie<\/a>\u00a0czy Bochni) o wymiarach 31 x 13 m, do kt\u00f3rego przybudowana by\u0142a czworoboczna wie\u017ca o wym. 4,7 x 5,2 m, pe\u0142ni\u0105ca najprawdopodobniej rol\u0119 kaplicy. G\u0142\u00f3wna o\u015b budynku przebiega\u0142a wsch\u00f3d-zach\u00f3d.<\/p>\n Drugi etap dziej\u00f3w zamku zwi\u0105zany jest z kr\u00f3lem W\u0142adys\u0142awem Jagie\u0142\u0142o. 2 kwietnia 1405 roku kr\u00f3l odnowi\u0142 spalone przywileje Przedborza. Zmieni\u0142 si\u0119 wtedy uk\u0142ad urbanistyczny miasta, ale nowy wygl\u0105d zyska\u0142 te\u017c sam zamek. Wybudowany zosta\u0142 mur obronny o grubo\u015bci 1,3 m, wykonany z piaskowca. Od strony p\u00f3\u0142nocnej mur przebiega\u0142 skrajem wzg\u00f3rza zamkowego (lini\u0119 muru wida\u0107 jeszcze na XIX-wiecznych planach miasta, np. na planie Przedborza i przedmie\u015bcia Widoma wyk. w 1828 roku przez J. W. Jarockiego). Jednym kra\u0144cem najprawdopodobniej \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 ze \u015bcian\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105 budynku zamkowego, drugim dochodzi\u0142 do przypory, stoj\u0105cej dzi\u015b przy ul. Podzamcze i dalej skr\u0119ca\u0142 na po\u0142udnie. Ten odcinek mia\u0142 d\u0142ugo\u015b\u0107 ok. 47 m i znajdowa\u0142a si\u0119 w nim brama wjazdowa na dziedziniec. Dalej mur skr\u0119ca\u0142 pod k\u0105tem prawie prostym i dochodzi\u0142 do po\u0142udniowo-wschodniej przypory wie\u017cy. Ten odcinek mia\u0142 d\u0142ugo\u015b\u0107 50 m. Tak zamkni\u0119ty obszar mia\u0142 ok. 2300 m. kw.\u00a0powierzchni. Zamek za czas\u00f3w W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y mia\u0142 podobny uk\u0142ad do zamku w Szyd\u0142owie. Po 1405 roku Przedb\u00f3rz sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 s\u0105du pierwszej instancji. W sk\u0142ad orszaku kr\u00f3lewskiego wchodzi\u0142o nawet 300-400 os\u00f3b, a wi\u0119c mo\u017cna te\u017c przypuszcza\u0107, \u017ce opr\u00f3cz du\u017cego domu na terenie zamku znajdowa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c inne zabudowania, prawdopodobnie drewniane. Nie wiemy nic na temat przebudowy samego budynku zamkowego, nie wiemy te\u017c dok\u0142adnie w jakich latach mia\u0142y miejsce te prace. Kr\u00f3l przebywa\u0142 w Przedborzu m. in. w latach 1405, 1406 i 1409, wtedy mog\u0142y si\u0119 odbywa\u0107 prace budowlane na zamku, ale to jedynie przypuszczenie.<\/p>\n Trzeci etap historii zamku przypada na wiek XVI. Materia\u0142y znalezione podczas wykopalisk oraz odkryty w 1960 roku podczas kopania fundament\u00f3w pod budynek Izby Rzemie\u015blniczej blok piaskowca, stanowi\u0105cy fragment nadpro\u017ca (znajduj\u0105cy si\u0119 obecnie w przedborskim muzeum) potwierdzaj\u0105, \u017ce w XVI wieku budynek zamkowy mia\u0142 charakter renesansowy. Jego przebudowa w tym okresie wi\u0105zana jest z rodem Le\u017ce\u0144skich, kt\u00f3rzy dzier\u017cawili ekonomi\u0119 i starostwo przedborskie w latach 1515-1569, a przede wszystkim z osob\u0105 Jana Le\u017ce\u0144skiego, kt\u00f3ry po \u015bmierci ojca, Abrahama (ok. 1529 roku) zosta\u0142 starost\u0105 przedborskim. By\u0142 to okres sprzyjaj\u0105cy dla rozwoju Przedborza. W 1520 roku istnia\u0142a tu szko\u0142a, w 1540 roku wymieniana jest \u0142a\u017ania publiczna, a w 1545 roku szpital. Jak uwa\u017ca Augustyniak, wtedy te\u017c przypuszczalnie przebudowano i zamek. W 1550 roku miasto nawiedzi\u0142 po\u017car, w wyniku kt\u00f3rego zapewne ucierpia\u0142 te\u017c zamek i to mog\u0142o by\u0107 powodem jego przebudowy. Pierwsza znana lustracja zamku przedborskiego pochodzi z 1636 roku, opisuje obiekt w miar\u0119 dok\u0142adnie i najprawdopodobniej przedstawia jego wygl\u0105d podobny do tego, jaki zyska\u0142 w wyniku przebudowy przez Le\u017ce\u0144skiego. Do budynku wchodzi\u0142o si\u0119 przez sie\u0144. Na parterze, po lewej stronie za wej\u015bciem usytuowana by\u0142a\u00a0\u201eizba sto\u0142owa\u201d\u00a0<\/em>o trzech szklanych oknach, w niej piec\u00a0\u201epstrych kafli\u201d<\/em>\u00a0i w k\u0105cie komin. Przy kominie drzwi do izby bocznej o jednym oknie szklanym z piecem i kominem, z niej przej\u015bcie do kolejnej, w sumie (opr\u00f3cz \u201eizby sto\u0142owej\u201d) siedem\u00a0\u201eizdeb i izdebek\u201d<\/em>, maj\u0105cych \u0142\u0105cznie 13 okien i wyposa\u017conych w 7 piec\u00f3w z pstrymi kaflami, z kominami, a na pod\u0142ogach pawiment.<\/p>\n Na pi\u0119trze znajdowa\u0142a si\u0119\u00a0\u201eizba wielka sto\u0142owa\u201d<\/em>, w kt\u00f3rej by\u0142 piec kaflowy z pstrymi kaflami, z kominem i\u00a0\u201eparkiem dla muzyki (\u2026) okien wniey sklannych niema\u0142ych 5. pawiment z tarcic w Szachownic\u0119\u201d<\/em>. Obok by\u0142a\u00a0\u201esioneczka\u201d<\/em>\u00a0o trzech szklanych oknach i z okiennicami na zewn\u0105trz, na pod\u0142odze\u00a0\u201epawiment drzewiany\u201d<\/em>. Znajdowa\u0142 si\u0119 tam tak\u017ce\u00a0\u201epiec pstry z herbami Kr\u00f3lJMo\u015bci\u201d<\/em>\u00a0oraz murowany komin. Za piecem\u00a0\u201ewschodek\u201d<\/em>\u00a0na d\u00f3\u0142.\u00a0\u201ePo\u0142ap\u201d<\/em>\u00a0(sufit?) malowany. Dalej\u00a0\u201ez izby tey Wielkiey nazad id\u0105c s\u0105 drzwi na ganek, z kt\u00f3rego drzwi do kaplicy, w kt\u00f3rej pod wierzchem Ganek dla muzyki, okien 5\u201d<\/em>. W sumie na pi\u0119trze by\u0142o tak\u017ce 13 otwor\u00f3w okiennych. Mog\u0142y one mie\u0107 r\u00f3\u017cne wymiary.<\/p>\n Budynek by\u0142 cz\u0119\u015bciowo podpiwniczony, mia\u0142 dwie\u00a0\u201esklepiste\u201d<\/em>\u00a0piwnice. Dach by\u0142 pokryty gontem.<\/p>\n Po om\u00f3wieniu budynku mieszkalnego zamku, lustratorzy opisali ogr\u00f3dek w\u0142oski, w kt\u00f3rym po\u015brodku by\u0142a\u00a0\u201ebania z tarcic budowana\u201d<\/em>\u00a0(szopka drewniana? altanka?), a wok\u00f3\u0142\u00a0\u201equadrat\u00f3w cztery r\u00f3\u017cnym zielem wysadzone\u201d<\/em>. Ogr\u00f3dek dochodzi\u0142 a\u017c do samej rzeki i by\u0142 dost\u0119pny\u00a0\u201eprosto z pa\u0142acu\u201d<\/em>. Dalej nast\u0119powa\u0142 kr\u00f3tki opis starego drewnianego domu. Na koniec lustratorzy stwierdzaj\u0105, \u017ce mur dooko\u0142a jest dobry.<\/p>\n Po tej lustracji zamek prawdopodobnie sp\u0142on\u0105\u0142 wraz z ca\u0142ym miastem, podczas wielkiego po\u017caru, jaki nawiedzi\u0142 Przedb\u00f3rz w 1638 roku. Zniszczenia musia\u0142y by\u0107 bardzo du\u017ce, gdy\u017c po przebudowie zmieni\u0142 si\u0119 uk\u0142ad budynku. Z poprzedniego, XVI-wiecznego wykorzystano jedynie wschodni\u0105 jego cz\u0119\u015b\u0107 wraz z wie\u017c\u0105, co mo\u017ce sugerowa\u0107, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 pozosta\u0142a nie nadawa\u0142a si\u0119 do remontu. Nowy budynek dostawiony by\u0142 od po\u0142udnia prostopadle do poprzedniego za\u0142o\u017cenia i mia\u0142 d\u0142ugo\u015b\u0107 18 m (nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 jego szeroko\u015bci). Teraz o\u015b g\u0142\u00f3wna budynku przebiega\u0142a w kierunku p\u00f3\u0142noc-po\u0142udnie. Jak czytamy w sprawozdaniu archeologicznym,\u00a0\u201efragment poprzedniego za\u0142o\u017cenia wystawa\u0142 teraz od zachodu w formie ryzalitu i taki zarys budowli zapami\u0119ta\u0142 Ferdynand Nax w roku 1776. Na bardzo schematycznym rysunku zamku w Przedborzu Nax usytuowa\u0142 jeszcze jak\u0105\u015b wie\u017c\u0119 w p\u00f3\u0142nocno-zachodnim naro\u017cniku\u201d<\/em>\u00a0[Chodzi tu o map\u0119 \u201eBieg Pilicy od Przedborza do uj\u015bcia\u201d, autorstwa architekta Ferdynanda Naxa, powsta\u0142\u0105 w roku 1776 w zwi\u0105zku z prowadzonymi przez niego robotami wodnymi na Pilicy. Mapa, o wym. ok. 50 cm szeroko\u015bci na ponad 3 metry d\u0142ugo\u015bci, znajduje si\u0119 w zbiorach AGAD w Warszawie, o mapie mo\u017cna przeczyta\u0107\u00a0TUTAJ<\/a><\/strong>]. Jak ustali\u0142 Jerzy Augustyniak, na podstawie odnalezionego materia\u0142u oraz relikt\u00f3w mur\u00f3w, przybli\u017cony czas powstania nowego budynku przypada mi\u0119dzy rokiem 1638 a 1655. W tym okresie starost\u0105 przedborskim by\u0142 Stanis\u0142aw Koryci\u0144ski.<\/p>\n <\/p>\n W latach 1655-1656 przychodzi \u201epotop szwedzki\u201d. Bardzo ucierpia\u0142o wtedy miasto, w kt\u00f3rym zosta\u0142o tylko 30 dom\u00f3w, ale i zamek, kt\u00f3ry ju\u017c niestety nie zosta\u0142 odbudowany. W lustracji z 1660 roku czytamy, \u017ce\u00a0\u201ejest zamek w Przedborzu murowany, w dolnych izbach dwu s\u0105 piece i okna, w inszych g\u00f3rnych pokojach okien i piec\u00f3w nie masz, jeno pod nie fundamenta wystawione, przeto\u017c zalecamy p. staro\u015bcie, aby wcze\u015bnie zabie\u017ca\u0142\u00a0<\/em>[zapobieg\u0142]\u00a0dalszej ruinie tak pi\u0119knego pa\u0142acu, mianowicie dachem nowym opatrzy\u0107 kaza\u0142\u201d<\/em>. Przy tych ruinach by\u0142 browar, ale tak\u017ce zniszczony i ograbiony ze sprz\u0119t\u00f3w,\u00a0\u201ekot\u0142a w nim, ani garnca nie masz\u201d<\/em>. Mo\u017cna z tego opisu wywnioskowa\u0107, \u017ce budynek zamkowy musia\u0142 by\u0107 okaza\u0142y. Nie wiemy jednak czy apel ten odni\u00f3s\u0142 jaki\u015b skutek. Kolejna lustracja starostwa przedborskiego zosta\u0142a przeprowadzona dopiero w 1768 roku, ale w jej opisie zamek by\u0142 ju\u017c ca\u0142kowicie opuszczony i zrujnowany:\u00a0\u201eZamek w starych murach spustosza\u0142y, zrujnowany, nad trzema izbami mia\u0142 dach, reszta wali si\u0119…\u201d<\/em>\u00a0Dalsze lustracje pokazuj\u0105 ju\u017c tylko coraz gorszy obraz. Ta z 1789 roku zasta\u0142a w mie\u015bcie tylko ruiny zamku, nie zamieszka\u0142e i niezagospodarowane, informuje te\u017c o sprzedaniu cz\u0119\u015bci budynk\u00f3w \u017bydom:\u00a0\u201eMi\u0119dzy austeryami staro\u015bcie\u0144skiemi, s\u0105 rudera zamku do niczego niezdatne. Do mur\u00f3w zamkowych s\u0105 przystawione chatki 3, ledwie mieszkalne i upadaj\u0105ce (\u2026). Jest tak\u017ce dom\u00f3w do zamku nale\u017c\u0105cych 2, \u017cydom sprzedanych\u201d<\/em>.<\/p>\n W zbiorach wroc\u0142awskiego Ossolineum znajduj\u0105 si\u0119 \u201eDzienniki Gustawa Kaliksta Biron\u201d z lat 1791-1793, kt\u00f3ry podczas swoich podr\u00f3\u017cy po Polsce odwiedzi\u0142 Przedb\u00f3rz i w owych dziennikach naszkicowa\u0142 ruiny przedborskiego zamku. Na rycinach widzimy dwa fragmenty mur\u00f3w, najprawdopodobniej budynku, z przej\u015bciami na dole i otworami okiennymi na g\u00f3rze, o r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci, wida\u0107 te\u017c kilka detali architektonicznych.<\/p>\n Zamek istnia\u0142 w ruinie jeszcze do pocz\u0105tku XIX wieku. W opisie Przedborza z 1812 roku znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce opis terenu zamku:\u00a0\u201eDom Bugaj przy murzysku starym od zamku w ulicy na ko\u0144skim targowisku (…) Zamek kr\u00f3lewski, z kt\u00f3rego tylko u\u0142omki mur\u00f3w pokazuj\u0105, obwodu ma \u0142okci 84 kwadratowych. Pomi\u0119dzy rozwalinami tego zamku przystawili sobie mieszczanie i \u017bydzi domy (…). Pod zamkiem tym s\u0105 piwnice, z kt\u00f3rych 5 na u\u017cytek skarbu s\u0105 obr\u00f3cone, reszta puste i cz\u0119\u015bciami zawalone\u201d<\/em>. Wymieniony w opisie „Dom Bugaj” by\u0142a to jedna z kilku karczem, sta\u0142a pod zamkiem, mia\u0142a wielk\u0105 izb\u0119 i jedn\u0105 komor\u0119. W 1834 roku Przedb\u00f3rz nawiedza kolejny ogromny po\u017car. Jak uwa\u017ca Jerzy Augustyniak, w wyniku porz\u0105dkowania wzg\u00f3rza zamkowego ruiny zosta\u0142y ca\u0142kowicie rozebrane, a materia\u0142 sprzedany b\u0105d\u017a wykorzystany do budowy dom\u00f3w. Wtedy mog\u0142a tak\u017ce powsta\u0107 brama przy ul. Koneckiej, kt\u00f3ra mylnie jest wi\u0105zana z zamkiem. XIX-wieczne czasopisma opisuj\u0105 jeszcze zrujnowane budynki nale\u017c\u0105ce do zamku. Przyjaciel Ludu z grudnia 1836 roku przedstawia rycin\u0119, na kt\u00f3rej s\u0105\u00a0\u201eszcz\u0105tki domu Kazimierza W. w Przedborzu\u201d. Autor artyku\u0142u pisze: \u201edom, w kt\u00f3rym spoczywa\u0142 stoi (\u2026) bez dachu, w zupe\u0142nem zniszczeniu. (\u2026) wst\u0105pi\u0142em do tego starodawnego budynku (\u2026) Ka\u017cdy kamie\u0144 patrza\u0142 na mnie okiem przesz\u0142o\u015bci, i zdawa\u0142o si\u0119, \u017ce chcia\u0142 si\u0119 m\u015bci\u0107 za zniewa\u017con\u0105 staro\u017cytno\u015b\u0107 gro\u017c\u0105c upadkiem; lecz jak\u0105 bole\u015b\u0107 uczu\u0142em, gdy wszed\u0142szy g\u0142\u0119biej, zamiast cieni\u00f3w kr\u00f3la (\u2026) zasta\u0142em brudnego \u017byda, przy ma\u0142ej \u015bwieczce, bystremi oczyma rachuj\u0105cego ca\u0142odzienn\u0105 lichw\u0119 (\u2026) Przej\u0119ty smutnemi uczuciami tera\u017aniejszo\u015bci, gdzie zabytki wielko\u015bci tak ma\u0142o s\u0105 szanowane, opu\u015bci\u0142em te progi\u201d<\/em>. Opis mo\u017ce dotyczy\u0107 jednego z dw\u00f3ch dom\u00f3w nale\u017c\u0105cych do zamku i sprzedanych \u017bydom, o kt\u00f3rych mowa w lustracji z 1789 roku.<\/p>\n <\/p>\nFunkcje zamku<\/h1>\n
Lata budowy<\/h1>\n
Archeologia za terenie zamku<\/h1>\n
<\/a>
\nPr\u00f3ba rekonstrukcji za\u0142o\u017cenia zamkowego wg J. Augustyniaka (1 \u2013 zamek XIV wieczny, 2 \u2013 mur obronny z pocz. XV w., 3 \u2013 przebudowa w XVII w.)<\/strong><\/p>\nDzieje zamku<\/h1>\n
\nWjazd do zamku znajdowa\u0142 si\u0119 od strony miasta i prowadzi\u0142 przez wie\u017c\u0119 bramn\u0105. Przed bram\u0105 by\u0142 dziedzi\u0144czyk ogrodzony\u00a0\u201edrylowaniem\u201d<\/em>. Wrota otwiera\u0142y si\u0119 na dwie strony, po ich prawej stronie by\u0142a psiarnia. Za wrotami, po lewej stronie znajdowa\u0142a si\u0119 izdebka dla\u00a0\u201ewrotnego\u201d<\/em>\u00a0z piecem kaflowym i kominem, o jednym oknie. Dalej, tak\u017ce po lewej stronie, by\u0142\u00a0\u201ewschod drzewiany\u201d<\/em>\u00a0na g\u00f3r\u0119. W jego po\u0142owie by\u0142 schowek na siano i s\u0142om\u0119, a na pi\u0119trze izba z komnat\u0105. W izbie znajdowa\u0142 si\u0119 piec z zielonych kafli, mia\u0142a ona trzy szklane okna. W komnacie by\u0142o okno bez szyb oraz komin. Dach nad bram\u0105 pokryty by\u0142 gontem, a\u00a0\u201eszczyty od miasta po prusku murowane\u201d<\/em>. Pod bram\u0105 by\u0142a sklepiona piwnica. Przy bramie po lewej stronie znajdowa\u0142a si\u0119 stajenka, a nad ni\u0105 spichlerz. Obok stajnia wi\u0119ksza, a przy niej przy murze miejsce na drewno. Naprzeciw stajni by\u0142a wozownia. Na dziedzi\u0144cu znajdowa\u0142a si\u0119 tak\u017ce studnia\u00a0\u201ez bani\u0105 guntami pobita, kube\u0142 \u017celazem skowany\u201d<\/em>.<\/p>\nLosy zamku po \u201epotopie szwedzkim\u201d<\/h1>\n
<\/a>
\nSzcz\u0105tki domu Kazimierza W. w Przedborzu (Przyjaciel Ludu nr 22 z 3.12.1836 roku)<\/strong><\/p>\n